Μόρφωση εισηγμένη στο... χρηματιστήριο!Του CRISTOPHE CHARLE*
Από την ευρωπαϊκή εναρμόνιση που ακολούθησε τη διακήρυξη της Μπολόνια το 1999(1), ο λόγος και οι στόχοι της πανεπιστημιακής πολιτικής υπέστησαν πλήρη μετάλλαξηΟι αρχικοί πολιτιστικοί στόχοι υποκαταστάθηκαν από ένα πνεύμα ανταγωνισμού, που αντιγράφει τον κόσμο των επιχειρήσεων και των εμπορικών συναλλαγών(2). Καθοριστική ήταν η δημοσιοποίηση των διεθνών κατατάξεων των πανεπιστημίων, η οποία οδήγησε στην οικονομίστικη προσέγγιση της παγκόσμιας ανώτατης εκπαίδευσης.
Από εδώ και στο εξής, τα πανεπιστήμια λειτουργούν ως εταιρείες ή επώνυμες επιχειρήσεις και δημιουργούν μια αγορά πτυχίων, των οποίων η κοινωνική αξία μετράται με όρο τις επαγγελματικές προοπτικές και αποδοχές που απολαμβάνουν οι καλύτεροι αυτής της «εκπαιδευτικής επένδυσης».
Οι τομείς που ενστερνίστηκαν το πνεύμα του ανταγωνισμού και της αποδοτικότητας σε επαγγελματικό επίπεδο έχουν ήδη διοργανώσει ένα είδος ολυμπιακών αγώνων κατάταξης ανά επιστημονικό αντικείμενο....
Τα κριτήρια της κατάταξης αυτής εκφράζουν μια πολύ απλή, υλιστική προσέγγιση: ο μισθός που λαμβάνει ένα στέλεχος τρία χρόνια μετά την ολοκλήρωση του ΜΒΑ, η επαγγελματική ανέλιξη που έχει χάρη στο ΜΒΑ, το ποσοστό απασχόλησης των αποφοίτων τρεις μήνες μετά την ολοκλήρωση του ΜΒΑ, η αναλογία των γυναικών και των φοιτητών από το εξωτερικό μεταξύ των αποφοίτων, η διεθνής κινητικότητα. Καθώς η φήμη των ιδρυμάτων αυτών στηρίζεται στα δίκτυα που δημιουργούν παλαιότεροι φοιτητές, διευκολύνοντας την καριέρα των νεότερων, είναι προφανές ότι μια τέτοια κατάταξη δημιουργεί πλεονεκτήματα(4).
Υψηλά δίδακτραΣε αντάλλαγμα, οι σχολές διοίκησης επιχειρήσεων ζητούν υψηλότερα δίδακτρα, προκειμένου να προσελκύσουν επώνυμους διδάσκοντες, των οποίων οι γνωριμίες θα διευκολύνουν την καριέρα των νέων πτυχιούχων. Το ύψος των διδάκτρων διαμορφώνεται ανάλογα με τα πλεονεκτήματα που προσφέρει κάθε ίδρυμα.
...
Μπορούμε, παρ' όλα αυτά, να αμφισβητήσουμε ότι η αξία ενός πανεπιστημίου απορρέει αποκλειστικά από τον βαθμό στον οποίο είναι ορατή σε διεθνές επίπεδο μια μικρή μερίδα των καθηγητών του.
Η πλειονότητα των φοιτητών σταματάει στο πτυχίο και μια μικρή μειονότητα, ακόμη και για τους εκπαιδευόμενους ερευνητές, θα έρθει εν τέλει σε επαφή με τα «ονόματα», στα οποία οφείλει το πανεπιστήμιο την υψηλή του κατάταξη.
Παρά το παράλογο της κατάστασης αυτής, ο ΟΟΣΑ, όπως και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι περισσότεροι ιθύνοντες της πολιτικής εξάγουν συμπεράσματα από μια τέτοια μηχανική αξιολόγηση, χωρίς να διερωτώνται για κάτι πολύ βασικό: ποια είναι τα ιδρύματα που δημιουργούν τους καλύτερους φοιτητές;
Οι βρετανοί δημοσιογράφοι του «Times Higher Education Supplement», έχοντας, χωρίς αμφιβολία, θιχτεί που τους ξεπέρασαν οι κινέζοι ερευνητές, επεξεργάστηκαν μια κατάταξη που στηρίζεται σε διαφορετική μεθοδολογία. Μείωσαν το ειδικό βάρος ορισμένων επιστημών, ενώ έλαβαν περισσότερο υπόψη το μορφωτικό έργο που επιτελείται. Ως εκ θαύματος, τα γαλλικά πανεπιστήμια ανέβηκαν κάπως από τα βάθη όπου τα έριξαν οι σκληροί κινέζοι μανδαρίνοι...
Τα «παιχνίδια» αυτά θα φάνταζαν γελοία εάν η κουλτούρα που δημιουργούν τα ΜΜΕ δεν είχε εκτροχιαστεί τελείως και δεν έβγαζε τελικά συμπεράσματα από τις κατατάξεις αυτές (μοιράζοντας ένθετα για πανεπιστήμια ανάμεσα σε άλλα ένθετα για τιμές ακινήτων).
Οι πανεπιστημιακές αρχές συνειδητοποίησαν ότι θα μπορούσαν να επηρεάσουν τη θέση που καταλάμβαναν στις κατατάξεις. Προσανατόλισαν έτσι την πολιτική τους με τρόπο ώστε να βελτιώσουν τη «βαθμολογία» του ιδρύματός τους.
Οπως οι φοιτητές διοχετεύουν όλες τους τις προσπάθειες στα μαθήματα με «υψηλό συντελεστή», κάποια πανεπιστήμια αλλάζουν το ποσοστό των εισακτέων· άλλα ευνοούν τα πιο διεθνή και ορατά επιστημονικά αντικείμενα· άλλα λαμβάνουν το βραβείο Νόμπελ ή προχωρούν στην είσοδο φοιτητών από το εξωτερικό σε κάποια αντικείμενα. Ετσι τίθεται σε εφαρμογή μια λογιστική προσέγγιση που παρασύρει τη διαχείριση του προσωπικού, την πολιτική των διδάκτρων, τη δημιουργία και την κατάργηση μαθημάτων, τη συνεργασία με τον ιδιωτικό τομέα ή τους χορηγούς, την πολιτική αξιολόγησης των καθηγητών και των ερευνητών που συνεργάζονται με το ίδρυμα.
...
Ο γαλλικός νόμος του Ιουλίου 2007 για την αυτονομία των πανεπιστημίων εμπνέεται από το παραπάνω μοντέλο. Μεταμορφώνει τον πρόεδρο σε μάνατζερ, τον οποίο συνδράμει ένα διοικητικό συμβούλιο ελεγχόμενο, όπως στις χρηματιστηριακές εταιρείες.
Ο πρόεδρος-μάνατζερ διαθέτει τον προϋπολογισμό και τις εγκαταστάσεις του πανεπιστημίου χωρίς εκ των προτέρων έλεγχο, έχει λόγο στις προσλήψεις, μπορεί να δημιουργήσει θέσεις εργασίας εκτός του πλαισίου του δημοσίου λειτουργήματος και της κρίσης της πανεπιστημιακής κοινότητας. Εν συντομία, διαχειρίζεται το πανεπιστήμιο όπως μια επιχείρηση, χωρίς ο βασικός μέτοχος, το κράτος, να του ζητά αμέσως τον λογαριασμό(6).
Παρά τις κάποιες αντιστάσεις, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, των ιδρυμάτων ανώτατης εκπαίδευσης, η νέα αυτή έννοια πανεπιστημίου-επιχείρησης δεν θυμίζει τα ιδρύματα όπως ήταν παλιότερα.
Ο βοναπαρτισμός της κεντρικής εξουσίας αντικαθίσταται από τον βοναπαρτισμό των προέδρων, οι οποίοι στηρίζονται στα τοπικά δίκτυα και τις επιχειρήσεις που επενδύουν ή τους πελάτες (διά βίου μάθηση, συμβόλαια έρευνας κ.λπ.).Οι δημοσιογράφοι, ειδήμονες του θέματος, και μια μεγάλη μερίδα πολιτικών των δύο πλευρών φαίνονται πεπεισμένοι ότι η έξοδος από την κρίση στηρίζεται σε αυτήν την κωμική αντιγραφή των αγγλοσαξονικών μοντέλων. Ξεχνούν ότι τα πανεπιστήμια ύστερα από τη μεταμόρφωση αυτή δεν εισέρχονται επί ίσοις όροις στο νέο ανταγωνιστικό περιβάλλον. Σύμφωνα με τη σύνθεση των επιστημονικών αντικειμένων, την τοπική κατάσταση και την κοινωνική επιλογή των φοιτητών, κοινώς το «κεφάλαιο» εκκίνησής τους, οι «ακαδημαϊκές επιχειρήσεις» πρόκειται να γνωρίσουν ανόδους ή σχετικά προβλέψιμες καθόδους στην κατάταξη.
Χρήμα αντί δημοκρατίαςΟ εκπαιδευτικός δαρβινισμός αντιπροσωπεύει μια υποχώρηση της δημοκρατίας των πανεπιστημίων προς όφελος της χρηματιστηριακής λογικής των ακαδημαϊκών μάνατζερ. Η κυκλοφορία του χρήματος απειλεί να αντικαταστήσει την κυκλοφορία των ιδεών. Η λογική του κύρους εισχωρεί όλο και περισσότερο στα κεφάλαια που διαχειρίζονται ή επιστρατεύουν τα πανεπιστήμια και στον χειρισμό της κατάταξης. Ετσι, επιφέρουμε διπλό χτύπημα, καταργώντας έναν από τους τελευταίους χώρους κριτικής προς την καθεστηκυία τάξη και νομιμοποιώντας για πάντα τα όλο και πιο διευρυμένα κοινωνικά χάσματα.
Καθώς, ακόμη και στις ΗΠΑ, μια πρόσφατη έρευνα του Κογκρέσου εκδηλώνει ανησυχία για την κούρσα διδάκτρων που διενεργείται και αποκλείει από τα καλά πανεπιστήμια ένα όλο και μεγαλύτερο μέρος των μεσαίων τάξεων(7).
(1). Η Διακήρυξη της Μπολόνια υιοθετήθηκε τον Ιούνιο του 1999 από 29 χώρες (την πλειονότητα των σημερινών κρατών-μελών της Ε.Ε., τις χώρες της Βαλτικής και την Ελβετία). Σκοπό έχει τη σύγκλιση των συστημάτων ανώτατης εκπαίδευσης στην Ευρώπη μέσω της ισοδυναμίας των πτυχίων, η οποία διευκολύνει την αύξηση της κινητικότητας φοιτητών, καθηγητών και ερευνητών.
(2). Η Στρατηγική της Λισαβόνας (Μάρτιος 2000) έχει, μεταξύ άλλων, ως στόχο να καταστεί η Ε.Ε. «η πιο ανταγωνιστική και δυναμική οικονομία της γνώσης παγκοσμίως έως το 2010».
(4). Βλ. Ibrahim Warde, «Ακαταμάχητα "business schools"», «Le Monde diplomatique», Μάιος 2000. Βλ. επίσης Alain Garrigou, «Πώς οι πολιτικές επιστήμες και η ΕΝΑ μετατρέπονται σε business schools», «Le Monde diplomatique», Νοέμβριος 2000.
(6). Βλ. Christian de Montlibert, «Ηδη μια έδρα L' Oreal στο College de France!», Le «Monde diplomatique», Μάιος 2006.
(7). Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται στη Βρετανία. Σύμφωνα με την «Daily Telegraph», στις 26 Ιουλίου 2007, στο ήμισυ σχεδόν των επαγγελμάτων υπό εξέταση (μηχανικοί, συγγραφείς, προγραμματιστές Η/Υ, αστυνομικοί κ.λπ.), οι γονείς που μπορούσαν να στείλουν τα παιδιά τους στο πανεπιστήμιο το 2002, δεν μπορούν να το κάνουν πέντε χρόνια αργότερα. Από το 2002, τα δίδακτρα πράγματι αυξήθηκαν κατά μέσο όρο κατά 41%.* Πανεπιστήμιο Paris 1-Pantheon-Sorbonne, Πρόεδρος της Ενωσης για την προαγωγή της σκέψης στην ανώτατη εκπαίδευση και έρευνα (ARESER).
πηγή:
le monde diplomatique
